ژلاتین حلال: پژوهشی میان‌رشته‌ای توسط مرکز تحقیقات و اطلاع‌رسانی اتاق اسلامی (ICRIC) در حوزه‌های علم، صنعت و فقه اسلامی
**ارتقای دانش و حمایت از صنعت حلال از طریق پژوهش‌های کاربردی**
مرکز تحقیقات و اطلاع‌رسانی اتاق اسلامی (ICRIC) در راستای مأموریت پژوهشی خود برای پرداختن به مسائل نوظهور اقتصادی، تجاری و صنعتیِ مرتبط با کشورهای اسلامی، مطالعه‌ای جامع با عنوان *«ژلاتین از منظر علوم زیستی و فقه اسلامی: بررسی ماهیت، فرآیند تولید و حکم فقهی آن»* انجام داده است.
این پژوهش که به قلم حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر عبدالرضا دغاغله تدوین شده، به یکی از چالش‌های مهم فنی و فقهی در صنعت جهانی حلال می‌پردازد: تعیین وضعیت ژلاتین‌های حاصل از منابع حیوانی گوناگون و بررسی شرایطی که تحت آن، این محصولات می‌توانند «حلال» محسوب شوند.
این اقدام نشان‌دهنده تعهد ICRIC به انجام پژوهش‌های کاربردی در موضوعاتی است که بر تجارت، تولید، دسترسی به بازار و همکاری‌های اقتصادی میان کشورهای اسلامی تأثیرگذارند. این مطالعه با تلفیق شواهد علمی، دانش صنعتی و دیدگاه‌های فقه اسلامی، در پی ایجاد یک پایگاه دانشی معتبر برای تمامی دست‌اندرکارانِ حوزه تولید، صدور گواهی‌نامه و مصرف محصولات حاوی ژلاتین است.
شناخت ژلاتین و اهمیت صنعتی آن
ژلاتین ماده‌ای پروتئینی است که عمدتاً از طریق فرآوری کلاژنِ موجود در پوست، استخوان‌ها و بافت‌های همبند حیوانات به دست می‌آید. این ماده به دلیل ویژگی‌های عملکردی منحصر‌به‌فرد خود — از جمله قابلیت تشکیل ژل، تثبیت‌کنندگی، امولسیون‌سازی و اصلاح بافت — به‌طور گسترده‌ای در صنایع غذایی، دارویی، پزشکی، آرایشی-بهداشتی و سایر بخش‌های صنعتی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
کاربردهای ژلاتین بسیار متنوع است و طیف وسیعی را شامل می‌شود؛ از انواع شیرینی‌جات، محصولات لبنی، دسرها و فرآورده‌های گوشتی گرفته تا کپسول‌های دارویی، اقلام پزشکی، محصولات مراقبت شخصی و فرمولاسیون‌های تخصصی صنعتی.
با این حال، کاربرد گسترده ژلاتین پرسش‌های مهمی را برای مصرف‌کنندگان و کسب‌وکارهای مسلمان ایجاد می‌کند؛ به‌ویژه از آن رو که ژلاتین تجاری ممکن است از گونه‌های حیوانی مختلفی — از جمله گاو، خوک، ماهی یا طیور — به دست آمده باشد. منبع ماده اولیه، وضعیت ذبح حیوان و فرآیند تولید، همگی می‌توانند بر پذیرش این محصول از منظر فقه اسلامی تأثیرگذار باشند. این ملاحظات به‌ویژه برای تولیدکنندگان و صادرکنندگانی که قصد ورود به بازارهای «حلال» را دارند حائز اهمیت است؛ بازارهایی که در آن‌ها رعایت الزامات شرعی، قابلیت ردیابی محصول و وجود نظام‌های گواهی‌دهی معتبر، امری ضروری محسوب می‌شود.
بررسی جامع ابعاد علمی و صنعتی
این پژوهش با بررسی ماهیت زیستی ژلاتین، ارتباط آن با کلاژن، و ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی آن آغاز می‌شود. در ادامه، منابع اصلی تأمین مواد اولیه شناسایی شده و روش‌های عمده تولید، از جمله تولید ژلاتین با فرآیند اسیدی (نوع A) و ژلاتین با فرآیند قلیایی (نوع B)، تشریح می‌گردند.
همچنین، مروری بر فرآیند تولید صنعتی ارائه می‌شود که شامل مراحل دریافت و آماده‌سازی مواد اولیه، فرآوری شیمیایی، استخراج، فیلتراسیون، تغلیظ، استریل‌سازی، خشک‌کردن، کنترل کیفیت و بسته‌بندی است. این بررسی فنی به روشن‌سازی مراحلی کمک می‌کند که در آن‌ها مواردی همچون منشأ مواد اولیه، مواد کمکی در فرآیند تولید، تجهیزات تولیدی و پیشگیری از آلودگی متقاطع (Cross-contamination) اهمیت ویژه‌ای می‌یابند.
بخش مهم دیگری از این پژوهش به بازار جهانی ژلاتین و کاربردهای صنعتی آن اختصاص دارد. با بهره‌گیری از گزارش‌های صنعتی و پژوهش‌های منتشرشده، میزان مصرف تخمینی در حوزه‌هایی نظیر صنایع غذایی و آشامیدنی، داروسازی، محصولات آرایشی و بهداشتی، عکاسی، چاپ و سایر بخش‌های فنی مورد بررسی قرار گرفته است.
صنایع غذایی و آشامیدنی به‌عنوان بزرگ‌ترین حوزه کاربردی ژلاتین شناسایی شده‌اند و پس از آن، کاربردهای دارویی در رتبه بعدی قرار دارند. این مطالعه همچنین روندهای نوظهوری را که بر تقاضای آینده تأثیرگذارند بررسی می‌کند؛ از جمله افزایش استفاده از پپتیدهای کلاژن، مکمل‌های غذایی، مواد دارویی پیشرفته و محصولات زیست‌تخریب‌پذیر، و همچنین توسعه جایگزین‌های گیاهی و فناوری‌های تولید کپسول‌های غیرژلاتینی.
با بررسی این تحولات، پژوهش حاضر بر اهمیت درکِ هم‌زمانِ «ارزش صنعتی ژلاتین» و «الزامات متغیر بازار» در خصوص مواد اولیه‌ی حلال، پایدار و قابل‌ردیابی تأکید می‌ورزد.
پرسش محوری فقهی: استحاله
یکی از مهم‌ترین جنبه‌های این پژوهش، بررسی مفهوم «استحاله» یا همان دگرگونی ماهوی در فقه اسلامی است.
پرسش اصلی این است که آیا تبدیل کلاژن به ژلاتین در جریان فرآیندهای صنعتی، به منزله دگرگونی کامل ماهیت ماده اولیه محسوب می‌شود و در نتیجه، آیا چنین تحولی موجب تغییر حکم فقهی (وضعیت شرعی) آن می‌گردد یا خیر؟
این مطالعه به بررسی تطبیقی دیدگاه‌های فقهای امامیه و اهل‌سنت، مذاهب گوناگون فقهی اسلامی، و همچنین برخی نهادها و مجامع فقهی بین‌المللی می‌پردازد.
فایل کامل کتاب را می توانید از ادس زیر دانلود نمایید : www.icricinternational.org/research